Melatonina - rola w regulacji rytmu dobowego i prawidłowym zasypianiu

Melatonina, a rytm dobowy

Rytm dobowy, określany również jako rytm okołodobowy, obejmuje powtarzające się w przybliżeniu co 24 godziny zmiany aktywności wielu procesów fizjologicznych. Centralnym elementem tego systemu jest zegar biologiczny zlokalizowany w jądrze nadskrzyżowaniowym podwzgórza (SCN).

Informacja o warunkach oświetleniowych dociera do układu nerwowego za pośrednictwem siatkówki oka. Sygnał ten wpływa na aktywność SCN, który z kolei reguluje pracę szyszynki. W warunkach ciemności dochodzi do zwiększenia syntezy i wydzielania melatoniny. W typowych warunkach jej stężenie we krwi jest więc znacznie wyższe w nocy niż w ciągu dnia.

Z tego względu melatonina jest często określana jako jeden z biologicznych sygnałów informujących organizm o porze nocnej. Jej fizjologiczny rytm jest związany przede wszystkim z regulacją czasu występowania snu i czuwania oraz synchronizacją rytmów biologicznych.

Melatonina a zasypianie

Jednym z najlepiej poznanych aspektów działania melatoniny jest jej związek z procesem zasypiania. Wzrost stężenia melatoniny w godzinach wieczornych jest elementem fizjologicznego przygotowania organizmu do okresu nocnego.

W przypadku suplementów zawierających melatoninę istotne znaczenie ma nie tylko jej ilość, ale również moment przyjęcia. Z punktu widzenia zatwierdzonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej korzystny efekt związany ze skróceniem czasu potrzebnego do zaśnięcia uzyskuje się przy spożyciu 1 mg melatoniny krótko przed pójściem spać.

Melatonina a zmiana stref czasowych

Szczególnym przypadkiem zaburzenia synchronizacji rytmu dobowego jest szybkie przekraczanie kilku stref czasowych podczas podróży lotniczej. Zjawisko to określane jest jako jet lag lub zespół nagłej zmiany strefy czasowej.

Po przekroczeniu wielu stref czasowych wewnętrzny zegar biologiczny może przez pewien czas pozostawać niezsynchronizowany z cyklem światła i ciemności obowiązującym w miejscu docelowym. Znaczenie ma między innymi kierunek podróży, liczba przekroczonych stref czasowych oraz moment ekspozycji na światło i przyjmowania melatoniny.

Melatonina jest jednym z czynników uczestniczących w synchronizacji rytmu okołodobowego, dlatego jej zastosowanie w kontekście zmiany stref czasowych było przedmiotem licznych badań klinicznych. Przeglądy badań wskazują, że odpowiednio zaplanowane przyjmowanie melatoniny może wpływać na subiektywne odczuwanie jet lagu, przy czym znaczenie ma właściwy czas przyjęcia.

Znaczenie czasu przyjmowania melatoniny

Melatonina jest związana z funkcjonowaniem zegara biologicznego, dlatego czas jej przyjęcia może mieć znaczenie dla uzyskanego efektu. Jej działanie nie powinno być rozpatrywane wyłącznie w kategoriach ilości przyjętej substancji. Rytm wydzielania melatoniny jest bowiem częścią złożonego systemu regulowanego przez światło, zegar okołodobowy oraz sygnały środowiskowe.

W praktyce oznacza to, że informacje dotyczące stosowania melatoniny powinny uwzględniać zarówno jej ilość, jak i porę przyjmowania. W przypadku komunikacji żywności i suplementów diety należy w szczególności przestrzegać warunków określonych dla odpowiednich oświadczeń zdrowotnych.

Podsumowanie

Melatonina jest naturalnym hormonem związanym z funkcjonowaniem zegara biologicznego i cyklem światło–ciemność. Jej fizjologiczne wydzielanie zwiększa się w godzinach nocnych, a światło hamuje jej produkcję. Melatonina odgrywa istotną rolę w synchronizacji rytmów okołodobowych i jest szczególnie interesująca w kontekście czasu zasypiania oraz zmian stref czasowych.